Hành trình về số 0: Net Zero không chỉ là đích đến mà là cách chúng ta sống

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng trở thành thách thức toàn cầu, mục tiêu Net Zero đã vượt ra khỏi khuôn khổ của những hội nghị khí hậu để trở thành mệnh lệnh thời đại. Trước những tín hiệu khắc nghiệt từ thiên nhiên, hành trình về “vạch đích số 0” không còn là câu chuyện mang tầm vĩ mô của riêng chính phủ hay doanh nghiệp. Đó là khát vọng và nỗ lực chung của toàn xã hội, nơi cách sản xuất, tiêu dùng, tư duy và quyết định hành động của mỗi cá nhân đều góp phần định hình tương lai Trái Đất. Trên con đường hướng tới Net Zero, liệu thế hệ trẻ Việt Nam đang đứng ở đâu và chúng ta có thể đóng góp được những gì để viết tiếp câu chuyện về một tương lai bền vững?

Dấu chân carbon và hành trình hướng tới Net Zero

Trước khi hướng tới mục tiêu kiến tạo tương lai xanh, bước đầu tiên là phải nhận diện rõ mỗi cá nhân và xã hội đang đứng ở đâu trên hành trình giảm phát thải. Một trong những thước đo phản ánh mức độ tác động của con người đến môi trường là dấu chân carbon – khái niệm chỉ tổng lượng khí nhà kính được phát sinh từ quá trình sản xuất, tiêu dùng và sinh hoạt của một cá nhân, tổ chức hay quốc gia. Dấu chân carbon càng lớn, áp lực mà con người đặt lên hệ sinh thái tự nhiên càng gia tăng. Xuất phát từ thực tiễn đó, việc nhận thức và định vị những dấu chân vô hình này được xem là bước khởi đầu quan trọng để mỗi cá nhân và cộng đồng chuyển dịch sang những mô hình phát triển bền vững hơn.

Vậy làm thế nào để xóa mờ những dấu vết ấy? Khái niệm Net Zero được hình thành như một định hướng chiến lược cho hiện tượng trên, trở thành yêu cầu mang tính toàn cầu. Theo các tổ chức nghiên cứu và môi trường, Net Zero không đồng nghĩa với việc loại bỏ hoàn toàn khí thải nhà kính mà được hiểu là đạt được trạng thái cân bằng ròng khi lượng khí thải được cắt giảm tối đa và phần còn lại được bù đắp thông qua các hệ sinh thái tự nhiên, nỗ lực giữ cho nhiệt độ Trái Đất không tăng quá 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Trước sự cấp bách của cuộc khủng hoảng khí hậu, nhiều quốc gia và doanh nghiệp trên thế giới, trong đó có Việt Nam, đã đưa ra cam kết đạt được Net Zero vào năm 2050. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc hành trình hướng tới vạch đích số 0 đang trở thành cuộc chạy đua với thời gian, khi tương lai của các thế hệ mai sau phụ thuộc vào những quyết định được đưa ra ngay từ hôm nay.

Định vị dấu chân – Chúng ta đang ở đâu trên hành trình Net Zero?

Để định vị chính xác vị trí hiện tại trên bản đồ hành trình Net Zero, các nhà nghiên cứu môi trường thường phân loại nguồn phát thải thành nhiều nhóm khác nhau, phản ánh mức độ trực tiếp và gián tiếp của các hoạt động trong đời sống và sản xuất. Khi nhận diện được những tầng phát thải, các tổ chức có thể hoạch định chiến lược giảm phát thải hiệu quả hơn, đồng thời giúp mỗi cá nhân có thể hiểu rõ hơn vai trò của mình trong nỗ lực hướng tới lối sống bền vững.

Ba phạm vi phát thải khí nhà kính hình thành nên dấu chân carbon

(Nguồn:Carbon Bright)

Tầng phát thải trực tiếp

Phát thải trực tiếp là lượng khí nhà kính phát ra từ nguồn có thể dễ nhận biết và kiểm soát nhất. Đó có thể là khí thải từ các phương tiện giao thông cá nhân, việc đốt nhiên liệu trong quá trình nấu nướng, hay các hoạt động sản xuất sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Dù xuất hiện trong những thói quen sinh hoạt quen thuộc hằng ngày, nhưng đây lại là dạng phát thải thường bị phớt lờ.

Tầng phát thải gián tiếp từ năng lượng

Mảnh ghép thứ hai trong biểu đồ phát thải là phát thải gián tiếp từ năng lượng. Đây là dạng phát thải xuất phát từ lượng điện năng mà con người thường sử dụng trong sinh hoạt và làm việc. Dù người tiêu dùng không trực tiếp tạo ra khí thải tại điểm sử dụng, nhưng quá trình sản xuất điện, đặc biệt là khi phụ thuộc vào than đá hoặc nhiên liệu hóa thạch, vẫn tạo ra lượng khí nhà kính. Do đó, mỗi thiết bị điện được bật lên từ máy điều hoà, máy tính cho đến hệ thống chiếu sáng đều gián tiếp góp vào dấu chân carbon chung của xã hội.

Tầng phát thải từ chuỗi giá trị

Ở phạm vi rộng hơn là phát thải gián tiếp từ chuỗi giá trị, là phần khó kiểm soát và chiếm tỉ trọng lớn nhất. Tầng phát thải này bao gồm toàn bộ lượng khí nhà kính phát sinh trong quá trình sản xuất, vận chuyển, phân phối và xử lý vòng đời của một sản phẩm. Chẳng hạn, khi đặt mua một chiếc áo trên nền tảng trực tuyến, dấu chân carbon không chỉ nằm ở khâu sản xuất sợi vải mà còn xuất hiện trong quá trình vận chuyển, đóng gói và xử lý rác thải sau khi sản phẩm bị loại bỏ. Trong bối cảnh thời trang nhanh ngày càng phổ biến, nhiều lựa chọn tiêu dùng của giới trẻ đã và đang vô tình góp phần làm gia tăng đáng kể lượng phát thải này.

Vòng đời phát thải của một sản phẩm thời trang

(Nguồn:Wilde Hippi)

Hiện nay, dấu chân carbon trung bình của một người Việt vẫn đang ở mức đáng báo động, đặc biệt trong bối cảnh đô thị hoá và tiêu dùng tăng nhanh. Nhìn từ ba tầng phát thải trên, có thể thấy được dấu chân carbon hiện diện trong hầu hết các hoạt động của đời sống. Đi từ những lựa chọn nhỏ trong sinh hoạt cá nhân đến những quyết định lớn trong sản xuất và tiêu dùng, tất cả đều góp phần định hình quy mô phát thải của xã hội.

Vậy chúng ta đang ở đâu trên hành trình này? Không còn ở vạch xuất phát mà đang bước vào giai đoạn nơi nhận thức cần được chuyển hoá thành hành động. Thế hệ trẻ với sức sáng tạo và khả năng lan tỏa mạnh mẽ chính là lực lượng có thể thúc đẩy sự thay đổi ấy. Song, hành trình chuyển đổi này không phải là con đường bằng phẳng. Đằng sau những cam kết và mục tiêu đã hoạch định, vẫn tồn tại nhiều rào cản, từ hạn chế về công nghệ, chi phí chuyển đổi, đến những thói quen tiêu dùng khó thay đổi trong xã hội. Những trở ngại này khiến việc đạt Net Zero trở thành một cuộc đua đòi hỏi sự kiên trì và sáng tạo liên tục.

Những rào cản trên hành trình Net Zero

Hành trình từ nhận thức đến thực hành không đơn thuần là thay đổi một vài thói quen cá nhân, mà còn có tác động đến cấu trúc năng lượng, mô hình sản xuất và hành vi tiêu dùng của cả xã hội. Đối với thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng, hành trình về số 0 vẫn phải đối mặt với những rào cản lớn khi cần cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, an ninh năng lượng và công bằng xã hội.

Điện than hiện vẫn chiếm sản lượng điện lớn của Việt Nam

(Nguồn:Báo Điện tử Chính phủ)

Trở ngại lớn nhất hiện nay là sự phụ thuộc kéo dài vào cấu trúc năng lượng truyền thống. Trong khi năng lượng tái tạo đã và đang đạt được những thành tựu nhất định, nhiên liệu hóa thạch vẫn đóng vai trò quan trọng trong sản xuất điện tại nhiều quốc gia đang phát triển. Tại Việt Nam, nhiệt điện than vẫn đang chiếm tỷ trọng đáng kể trong cơ cấu điện lực, cung cấp nguồn năng lượng ổn định, đồng thời là nguồn phát thải CO2 lớn nhất. Theo định hướng chuyển dịch năng lượng, Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng các nhà máy nhiệt điện than mới sau năm 2030 và giảm dần công suất hiện hữu (Quy hoạch Điện VIII). Nếu quá trình chuyển đổi diễn ra quá nhanh mà không có hệ thống thay thế ổn định, nguy cơ thiếu hụt điện có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất công nghiệp và chuỗi cung ứng. Bên cạnh đó, sự chuyển đổi đột ngột này có thể ảnh hưởng đến sinh kế của hàng triệu lao động trong ngành khai thác, những người cần được hỗ trợ tái đào tạo.

Rào cản thứ hai đến từ sự chênh lệch giữa kỳ vọng và nguồn lực tài chính, khiến nhiều giải pháp Net Zero vẫn còn nằm trên chính sách. Các công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon (CCS) hay thu trực tiếp từ không khí (DAC) được xem là công cụ quan trọng để giảm phát thải trong các ngành khó khử cacbon như thép, xi măng, hóa chất. Tại Việt Nam, nguồn lực hạn chế càng làm gia tăng thách thức. Bối cảnh năm 2026 đang thể hiện việc vận hành thị trường carbon thí điểm (Theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP) vẫn đang đối mặt với sự trì hoãn do thiếu hụt hệ thống giám sát, báo cáo và xác minh đồng bộ. Trong khi JETP cam kết hỗ trợ, việc huy động vốn tư nhân và đảm bảo công bằng chuyển đổi vẫn hỏi cơ chế rõ ràng hơn để giảm thiểu rủi ro về sản lượng điện hoặc tăng giá năng lượng ảnh hưởng đến đời sống và sinh kế của người dân.

Mô phỏng công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon

(Nguồn: Trang tin điện tử ngành điện)

Xét ở góc độ vi mô, cuộc chiến tâm lý và thói quen tiêu dùng là một trong những rào cản thách thức không kém. Trong kỷ nguyên kinh tế số và thương mại điện tử bùng nổ, mô hình “mua nhanh – vứt nhanh” dần trở thành lối tiêu dùng quen thuộc của những người trẻ. Mỗi món đồ giá rẻ mua trực tuyến, mỗi chuyến giao hàng nhanh đều mang theo dấu chân carbon khổng lồ từ sản xuất đến vận chuyển và xử lý rác thải. Hiện nay, nhiều khảo sát cho thấy giới trẻ có nhận thức cao về môi trường, tuy nhiên, hành vi tiêu dùng thực tế vẫn bị chi phối mạnh mẽ bởi sự tiện lợi và giá cả.

Sự bùng nổ của thương mại điện tử tác động mạnh đến thói quen tiêu dùng của giới trẻ

(Nguồn: Tạp chí điện tử Quản lý thị trường)

Trong chương trình về lối sống Net Zero, kênh VOV Giao thông từng chia sẻ một thông điệp sâu sắc: “Khi con người bình an, Trái Đất sẽ nhẹ gánh”. Áp lực đồng trang lứa đôi khi khiến GenZ xem việc tiêu thụ vật chất như một liệu pháp giải toả. Do đó, khi bước qua rào cản tâm lý này để thực hành “tiêu dùng tỉnh thức” – tức buông bỏ sự tiện nghi không cần thiết để vừa nhẹ gánh cho thiên nhiên, vừa thanh lọc cho không gian sống của chính mình.

Những rào cản nêu trên chỉ là một phần trong bức tranh chung của quá trình chuyển đổi xanh nhưng đủ để chứng minh hành trình hướng đến Net Zero là quá trình chuyển đổi dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì kết hợp cùng một chiến lược hành động rõ ràng. Khi các quốc gia bắt đầu thiết kế thị trường carbon, doanh nghiệp tìm kiếm mô hình kinh doanh bền vững và người tiêu dùng nhận thức rõ hơn về dấu chân carbon trong từng lựa chọn hằng ngày, quá trình chuyển đổi xanh sẽ có cơ hội tăng tốc.

Chiến lược Net Zero: Cắt giảm – Thay thế – Bù đắp

Trước khi đề cập đến các công nghệ năng lượng hay những dự án quy mô, hành trình Net Zero thực chất bắt đầu từ sự thay đổi bên trong nhận thức của con người. Trong một số nghiên cứu về phát triển bền vững, lối sống tiêu dùng được xem như đòn bẩy có sức ảnh hưởng lớn đến tổng lượng phát thải toàn cầu. Khi chúng ta tiêu dùng ít hơn, sử dụng lâu hơn và ưu tiên lựa chọn những sản phẩm bền vững, lượng tài nguyên cần khai thác, sản xuất và vận chuyển cũng giảm theo. Từ đó kéo theo sự suy giảm của phát thải carbon.

Theo báo cáo của UN Environment Programme, việc thay đổi hành vi tiêu dùng và lối sống có thể góp phần giảm 40-70% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu vào năm 2050 khi được áp dụng toàn diện. Đó là cơ sở để khẳng định Net Zero không dừng lại ở mục tiêu của các quốc gia mà còn là cuộc chuyển đổi văn hóa tiêu dùng trong xã hội hiện đại. Từ nền tảng nhận thức đó, chiến lược hành động cụ thể được triển khai xoay quanh ba lớp giải pháp cốt lõi: cắt giảm – thay thế – bù đắp.

Cấu trúc phân cấp giảm phát thải: Tránh (avoid)→ Giảm (reduce) → Thay thế (replace) → Bù đắp (offset)

(Nguồn: Linkedln)

Cắt giảm là bước ưu tiên hàng đầu và quan trọng nhất trong chiến lược này. Thay vì xử lý hậu quả của cacbon, giải pháp này tập trung giảm lượng phát thải ngay từ nguồn tạo ra. Trong lĩnh vực năng lượng, việc thay thế dần nhiên liệu hóa thạch bằng năng lượng tái tạo đang dần được triển khai tại một số quốc gia. Song song với việc chuyển đổi nguồn năng lượng, cắt giảm phát thải còn đến từ việc tối ưu hóa hiệu suất sử dụng năng lượng. Các thiết bị điện tiết kiệm năng lượng, hệ thống chiếu sáng LED, công nghệ quản lý năng lượng trong công nghiệp… có thể giúp giảm đáng kể lượng điện năng tiêu thụ mà vẫn duy trì hiệu suất hoạt động.

Thay thế là giải pháp hướng đến tái thiết kế hệ thống kinh tế hoặc mở rộng chiến lược bằng cách chuyển sang các lựa chọn thấp carbon hơn. Một minh chứng rõ nét là sự chuyển dịch từ xe máy sang xe điện đang dần phổ biến với sinh viên và giới trẻ Việt Nam ngày nay. Khi kết hợp với nguồn điện tái tạo, xe điện có thể giảm đáng kể lượng phát thải trong ngành giao thông – lĩnh vực chiếm lượng lớn phát thải CO2 toàn cầu.

Bù đắp là biện pháp dành cho phần phát thải không thể cắt giảm hoàn toàn. Bù đắp carbon thường được thực hiện thông qua đầu tư vào các dự án hấp thụ carbon tự nhiên hoặc công nghệ như rồng rừng, phục hồi hệ sinh thái, mua tín chỉ carbon từ các dự án giảm phát thải được công nhận. Việt Nam hiện nay đang có tiềm năng lớn với rừng che phủ cao và đang xây dựng khung pháp lý cho tín chỉ carbon rừng. Các dự án này không chỉ bù đắp mà còn mang đến lợi ích kép khi vừa bảo vệ đa dạng sinh học và chống xói mòn, mà còn góp phần tạo thu nhập cho cộng đồng và địa phương.

Các chiến lược trên là công cụ thực tiễn để thế hệ trẻ có thể tham gia ngay từ hôm nay, từ chọn năng lượng sạch đến chọn sống tỉnh thức và giảm tiêu dùng lãng phí. Hành trình về số 0 sẽ trở nên khả thi hơn khi sự chuyển mình được thực hiện từ mỗi cá nhân trong xã hội, góp phần vào một tương lai bền vững hơn cho cộng đồng.

Hành động vì một tương lai Net Zero

Nếu chiến lược Net Zero ở cấp độ vĩ mô được xây dựng dựa trên những chính sách, chiến dịch lớn về năng lượng và công nghệ, thì ở cấp độ cá nhân, hành trình đó lại bắt đầu từ những lựa chọn nhỏ trong đời sống hằng ngày. Thế hệ trẻ, đặc biệt là sinh viên, là lực lượng có khả năng thích ứng nhanh với những xu hướng mới và những thay đổi này có thể trở thành bước khởi đầu quan trọng cho một lối sống Net Zero trong tương lai.

Quy tắc 5R – Nền tảng của lối sống bền vững

Đây là một trong những nguyên tắc phổ biến để giảm dấu chân carbon, cần được vận dụng thường xuyên gồm:

Refuse (Từ chối): từ chối những sản phẩm không cần thiết hoặc gây lãng phí, chẳng hạn như túi nhựa dùng một lần hay đồ nhựa khó tái chế.
Reduce (Cắt giảm): giảm tiêu thụ những sản phẩm có vòng đời ngắn hoặc gây phát thải cao.
Reuse (Tái sử dụng): kéo dài vòng đời của vật dụng bằng cách sử dụng lại nhiều lần.
Repurpose (Thay đổi mục đích): sáng tạo trong việc biến những món đồ cũ thành vật dụng mới với công năng khác.
Recycle (Tái chế): phân loại và tái chế rác thải để giảm lượng chất thải ra môi trường.

Những nguyên tắc này có thể bắt đầu thực hành ngay từ những việc rất đơn giản để hình thành thói quen như mang bình nước cá nhân, sử dụng túi vải khi mua sắm hoặc tận dụng tài liệu điện tử thay vì in ấn quá mức.

Mô hình Quy tắc 5R

(Nguồn: Indochina Saigon Inc)

Green Campus – Từ lớp học đến khuôn viên xanh

Hiện nay, tại nhiều trường đại học ở Việt Nam, các sáng kiến hướng đến phát triển bền vững đang dần trở thành một phần của văn hoá học đường. Tại UEH, dự án UEH Green Campus đã khuyến khích sinh viên thay đổi thói quen để hướng đến trở thành những Green Citizens thực thụ. Bên cạnh khuyến khích sinh viên phân loại rác thải tại nguồn, hạn chế rác thải nhựa, UEH còn đưa ra các đề án nhằm xây dựng lối sống có trách nhiệm với môi trường trong sinh viên. Việc tận dụng tối đa nền tảng học tập trực tuyến để nộp bài, chia sẻ tài liệu và trao đổi học thuật tại các trường đại học đã góp phần giảm lượng giấy in đáng kể trong môi trường học đường. Ngoài ra, nhiều sinh viên cũng đang lựa chọn di chuyển bằng xe buýt, phương tiện công cộng hoặc xe điện thay vì xe cá nhân để đảm bảo an toàn và góp phần giảm phát thải lượng carbon. Xu hướng này ngày càng được nhân rộng và hình thành một văn hoá di chuyển xanh trong thành phố.

Mô hình phân loại rác tại nguồn ở UEH

(Nguồn: UEH)

Chế độ ăn xanh – Di chuyển xanh

Một khía cạnh ít được chú ý nhưng có tác động lớn đến phát thải carbon là chế độ ăn uống. Theo thống kê, ngành chăn nuôi, đặc biệt là chăn nuôi bò, tạo ra lượng lớn khí methane (CH4). Đây là một loại khí nhà kính có khả năng làm nóng Trái Đất mạnh hơn CO2 trong ngắn hạn. Do đó, việc giảm tiêu thụ thịt đỏ và tăng cường các thực phẩm có nguồn gốc thực vật cũng được xem như một trong những cách hiệu quả để làm giảm dấu chân carbon cá nhân.

Song song với đó, lựa chọn di chuyển thông minh cũng góp phần vào vai trò quan trọng. Việc ưu tiên đi bộ, đi xe đạp, sử dụng phương tiện công cộng,… không chỉ giúp kiểm soát tốt hơn lượng phát thải cá nhân mà còn góp phần cải thiện chất lượng không khí và sức khỏe đô thị.

Net Zero là một quá trình chuyển đổi tư duy sâu sắc và liên tục, khi mỗi ngày đều là cơ hội để chúng ta sống hài hòa hơn với môi trường. Hành trình về số 0 không bắt đầu từ những chính sách vĩ mô hay công nghệ đột phá, mà từ chính những lựa chọn thiết thực, gần gũi nhất trong cuộc sống hàng ngày: một chiếc túi vải thay cho túi ni lông, một lần tắt đèn khi ra khỏi phòng, hay một quyết định mua sắm có ý thức hơn thay vì chạy theo sự tiện lợi tức thì. Mục tiêu Net Zero là hành trình của cả cộng đồng, là nỗ lực chung tay của mỗi cá nhân, đặc biệt là thế hệ trẻ – những người đã và đang định hình tương lai. Bảo vệ môi trường và thực hành lối sống xanh là cách chúng ta chọn để sống ý nghĩa hơn, hoà hợp hơn, và Trái Đất cũng được thở một cách nhẹ nhàng hơn.

Với tinh thần năng động, sáng tạo và trách nhiệm của sinh viên UEH, bạn đã sẵn sàng trở thành một Green Citizen chưa? Mỗi lựa chọn hôm nay đều có thể góp phần tạo nên một tương lai xanh hơn cho hành tinh. Hành trình về số 0 đang chờ bạn, hãy bắt đầu ngay từ hôm nay.

Tin, ảnh: Ban Chăm sóc người học (DSA)

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Campus A

Campus B

Campus N

Dormitory